Geschiedenis van Acquoy
door A.F. Verstegen

wapen Acquoy wapen Acquoy
De eerste vermelding van Acquoy komen we tegen in het jaar 1305 en wordt dan vermeld als Eckoy. De naam zou dan kunnen komen van het ooi van Heer Ekko. Maar andere historici willen de naam verklaren met ”aqua” = water en ”ooi” = laag (drassig land).

kerk Acquoy NH kerk van Acquoy en Schepenhuis 1784, tekening van Herman Petrus Schouten.


Het gebied rond Leerdam behoorde in een ver verleden grotendeels tot de Heerlijkheid Ter Lede. Later ging de hoofdtak in de 13e eeuw Van Arkel heten. Het wapen van Acquoy is nauw verbonden met het geslacht van Van Arkel. Ackoy zou in het begin van de 12e eeuw (1140) zijn gesticht door Jan VIII heer van Arkel. In 1364 verpandt Catherina van Voorne haar huis en burgt te Acquoy voor 10 jaar aan Otto van Arkel. In 1371 koopt Otto van Arkel de Heerlijkheid Acquoy en vanaf die tijd besturen de Van Arkels vele jaren Acquoy Asperen en Gellicum.

Aan het einde van de 15e eeuw komen de lage landen onder de invloedsfeer van het Bourgondische Rijk en daarmee tegelijkertijd van Keizer Maximiliaan van Oostenrijk. Die besluit Buren en Leerdam geschenk te doen aan Frederik van Egmond (1440-1521). Frederik voerde vele opdrachten uit voor de keizer vandaar dit geschenk. Onder hem geniet Leerdam alle voordelen, meer autonomie dankzij een eigen belastingstelsel en rechtssysteem, van een vrije stad. In 1513 koopt Floris van Egmond graaf van Buren zoon van Frederik de Heerlijkheid Acquoy van Van Arkel. In 1516 wordt het tot Baronie verheven, met de daaraan verbonden rechten, zoals het jachtrecht, het pachtrecht, het visrecht en het beheer over de wegen en watergangen. Tevens had de baron een rechtsprekende macht en een stem in de benoeming van een predikant (recht van collatie), ook in de omringende plaatsen. Ackoy was onafhankelijk zoals Buren en Leerdam, de hoge regering beruste bij de Domeinraad. Met Leerdam had het een drossaard. In 1795 wordt de Baronie opgeheven en verviel toe aan de Bataafse Republiek en bij Holland ingelijfd.

Ackoy was een souvereine heerlijkheid van de Oranje’s, die eerst in 1620 Gelders is geworden. In de Franse tijd kwam het bij Zuid-Holland. Acquoy is in 1811 samengesteld uit het vroegere ambt Beesd en Rhenoy. In 1811 is de gemeente overigens nog Zuid-Hollands, per 1814 gingen Beesd en Rhenoy wel over naar Gelderland, Acquoy volgde pas in 1820 en werd toen ook Gelders. Op 1 januari 1978 werd de gemeente Beesd opgeheven en bij Geldermalsen gevoegd. Per 1 januari 2019 ontstaat de nieuwe gemeente West Betuwe door een fusie van de gemeenten Geldermalsen, Neerijnen en Lingewaal en heeft dan 26 kernen.

Acquoy Floris van Egmond woonde op het kasteel te Buren. Hij was Markies van Veere, Graaf van de graafschappen Buren en Leerdam, Baron van de Heerlijkheid de baronie van Acquoy en Heer van IJsselstein. Voogd van de jonge Karel van Habsburg (Karel V) etc. etc. Floris was een machtig en rijk man, van hoog aanzien. Na zijn overlijden in 1539 gaan zijn bezittingen en titels over op zijn zoon Maximiliaan van Egmond. En als Maximiliaan overlijd in 1548 gaan al zijn bezittingen en titels over op zijn kleindochter Anna van Egmond (Anna van Buren). Anna trouwde in 1551 met Willem I van Oranje. Zodoende werden de Oranjes baron van Acquoy. Welke titel onze koning Willem Alexander nog heden mag voeren.

wapen Acquoy Wapenbord van de familie Van Oranje.
Merk op dat rechts onder het wapen van Acquoy afgebeeld is.


Eerder schreef ik dat Floris van Egmond slot en heerlijkheid Ackoy kocht met hoog en laag gerecht in 1513. D.w.z. de baron had dan het recht om verschillende functionarissen te benoemen zoals de schout en schepen, de dijkgraaf, de heemraden, kerkmeester, koster en de schoolmeester. Hij kon handvesten en keuren uitvaardigen. Hij had het tiendrecht, recht van de wind en het vis- en jachtrecht. Een belangrijk recht was het collatierecht, het recht om een nieuwe dominee te benoemen. Ook was aan een heerlijkheid het recht van nakoop verbonden. De baron had dan het recht om te koop staand onroerend goed voor de door anderen geboden prijs over te nemen. Hierdoor kon de baron op den duur een groot grondbezit opbouwen. Thans ligt er nog op Acquoy land van de Oranjes waar ze nog jaarlijks de pachtpenningen van ontvangen.

Na de beeldenstorm (verzet tegen de Spaanse katholieke koning Filips de II) die in 1566 ontstond. Willem I kwam hier tegen niet in verzet. Pas toen zijn zoon Prins Willem door de Spaanse koning werd meegenomen naar Spanje begon zijn verzet in 1568 tegen Filips de II. De 80 jarige oorlog was begonnen. Omdat Willem I in Duitsland Luthers was opgevoed kwam het in zijn gebieden niet tot een beeldenstorm. In Acquoy en Leerdam zijn de beelden op een vreedzame wijze verwijderd en de pastoor werd door de baron aangesteld als dominee.